De waarheid, de geheime envelop en Obama's helende kracht

Kenya commissieland. Moet er iets tot op de bodem uitgezocht worden, welk schandaal of welke crisis dan ook (en daar heeft Kenya er veel van), dan wordt onmiddellijk een commissie ingesteld. Of dat echt effectief is, valt te betwijfelen. De gewone man/vrouw in de straat denkt over het algemeen met een grote zucht: “Nee hè, niet wéér een commissie.” Want commissies produceren dikke rapporten, die vervolgens nog dikkere lagen stof vergaren. En na een kleine rimpeling in de vijver gaat het leven gewoon door, of er niets gebeurd is.

Maar er is dit jaar natuurlijk heel wat gebeurd in Kenya. PEV, Post-Election Violence, het ongekende geweld dat na de verkiezingen uitbrak, houdt nog steeds de gemoederen bezig. Met dank aan de vuistdikke rapporten van maar liefst twee commissies: Kriegler en Waki.

Eerst was er het rapport van de commissie Kriegler, een internationale commissie onder leiding van de Zuid-Afrikaanse gepensioneerde rechter Kriegler, ingesteld door Kofi Annan als onderdeel van het vredesakkoord. Kriegler onderzocht de onrechtmatigheden rond de presidentsverkiezingen van december 2007. Niet het geweld, dat was het mandaat van die andere commissie, Waki. Kriegler concentreerde zich slechts op het electorale proces.

En zijn oordeel was zoals verwacht vernietigend. Vooral voor de ECK (Electoral Commission of Kenya), het orgaan dat verantwoordelijk is voor het ordentelijk verloop van die verkiezingen. Niet dat daar al koppen zijn gerold. In plaats van dat die commissie-leden hun conclusie trekken en de eer aan zichzelf houden zijn ze een PR campagne begonnen om zich te verdedigen, want hen treft natuurlijk geen blaam. Verder leggen ze hun lot in handen van de regering. En die regering doet er al twee maanden over om een definitief oordeel te vellen.

Dat weerhoudt politici er niet van om hun eigen mening te geven. De coalitiepartijen ODM en PNU zijn openlijk verdeeld over het lot van de ECK. Premier Raila Odinga (ODM) is voor een totale ontmanteling en opschoning van de ECK, minister en vice-premier Uhuru Kenyatta (PNU, zoon van Kenya’s eerste president Jomo Kenyatta) vindt dat absoluut niet nodig. Opmerkelijk genoeg hebben beide heren ambities voor de presidentspost tijdens de volgende verkiezingen in 2012 – Kenyatta openlijk, Raila niet publiekelijk, maar veel Kenyanen nemen voetstoots aan dat hij zich in de strijd zal mengen.

Overigens heeft Kriegler geen definitief oordeel gegeven over de uitslag van de presidentsverkiezingen, zich beroepend op het feit dat de echte winnaar door alle onrechtmatigheden niet meer is vast te stellen. Veel Kenyanen zijn daar uitermate verontwaardigd en ziedend over. Persoonlijk vermoed ik dat Kriegler heus wel weet wie er gewonnen heeft, maar dat opzettelijk heeft verzwegen, om de broze vrede te bewaren. Want wie hij ook had genoemd - dan was de pleuris in Kenya echt opnieuw uitgebroken.

Al is de pleuris verbaal al wel een beetje uitgebroken, dankzij het rapport van die andere commissie, Waki. Waki en de zijnen hebben zich verdiept in de gewelddadigheden die na de verkiezingen uitbraken en die Kenya op de rand van een burgeroolog brachten.
Het Waki rapport verscheen een dikke twee weken geleden en wordt sindsdien integraal als feuilleton gepubliceerd in de krant The Daily Nation, onder de veelzeggende titel “De Waarheid”.

Of het de hele waarheid is, valt te betwijfelen. Want het rapport is gebaseerd op getuigenissen. En behalve die Kenyanen die uit hoofde van hun functie zijn opgeroepen (en dat konden weigeren, voormalig president Moi is bijvoorbeeld niet op het verzoek van Waki ingegaan), moest de gewone burger zich vrijwillig bij de commissie melden om te getuigen. Ook al is het verhaal niet compleet, de gebeurtenissen die in het rapport worden weergegeven zijn schokkend genoeg. Vernielingen, verminkingen, verkrachtingen, folteringen, brandstichting – vaak met de dood tot gevolg. Het officiële dodental is volgens het rapport 1133 – met de aantekening dat veel doden niet gerapporteerd zijn, dus het werkelijke aantal ligt hoger (over het algemeen gaat men van zo’n 1400 dodelijke slachtoffers uit).

Daarvan komen er volgens het rapport 450 (!!!) voor rekening van de politie. Om het nog stuitender te maken: veel slachtoffers van politiekogels zijn in de rug geschoten, een teken dat ze op de vlucht waren. De politie heeft bovendien veel vrouwen verkracht als ethnische vergelding - vrouwen die van een vijandelijke 'stam' waren, vaak voor de ogen van hun man en kinderen. Typisch is dat alle politiemensen die voor de commissie getuigd hebben, ook de hoogste baas, geen record hadden van gender based violence zoals verkrachting. Volgens de politiestatistieken waren er zelfs helemaal geen verkrachtingen ten tijde van de Post Election Violence. Volgens andere getuigen heeft de politie categorisch geweigerd om aangiftes van verkrachting op te nemen.

De politie is etnisch gemixed, maar de reactie van de agenten verschilde per regio en wie ze tegenover zich hadden - stamgenoten of andere ethnische groepen. Er zijn getuigenissen over politiemensen die weigerden levensgevaarlijk verwonde slachtoffers te hulp te schieten, vanwege hun etnische achtergrond. Agenten hebben hun mede-stamgenoten gewoon andermans huizen voor hun ogen in brand laten steken. En in sommige gevallen van arrestatie hebben de hoge bazen er voor gezorgd dat stamgenoten zo snel mogelijk weer vrij kwamen.

De politie ligt het zwaarst onder vuur in het Waki rapport. Maar de agenten zijn niet de enigen. Wie de anderen zijn, is echter niet bekend.
Kofi Annan, de architect van het vredesakkoord dat een einde maakte aan het geweld, heeft van Waki een verzegelde envelop gekregen met tien namen van prominente politici en invloedrijke zakenmensen, die door de commissie zijn aangewezen als de voornaamste aanstichters van het geweld. Daaronder ook ministers in het huidige kabinet (zowel van ODM als van PNU zijde) en parlementsleden. Er moet binnen zestig dagen een Kenyaans tribunaal in het leven worden geroepen, aan wie Annan de envelop nog steeds verzegeld overhandigt. Het tribunaal moet die tien aanstichters gaan berechten. Komt het tribunaal er niet, dan gaan de namen naar het Internationale Gerechtshof in Den Haag, die de zaak verder zal onderzoeken en zo nodig berechten.

Tja. En dan is het in Kenya vervolgens een kwestie van wachten. Wie het eerst zijn mond roert en het rapport openlijk naar de prullenmand verwijst, die maakt zich onmiddellijk verdacht als kandidaat in de geheime envelop. Landbouw minister William Ruto, ODM-vertegenwoordiger, was een van de eersten die geen goed woord over had voor het hele rapport. Al was hij de enige die openlijk toegaf dat zijn naam ongetwijfeld op Waki’s hotlist staat – natuurlijk alleen maar om zijn argumentatie kracht bij te zetten, om aan te geven hoe ongefundeerd het Waki-rapport wel niet is.

Coalitiepartners ODM en PNU zijn hopeloos verdeeld – prominente politici van beide zijden verdedigen het rapport en willen Waki’s aanbevelingen integraal uitgevoerd zien. Maar minstens zo veel ODM en PNU-politici nemen grote afstand van het rapport – met een enorme verscheidenheid aan eigenlijke en oneigenlijke argumenten. Ongrondwettig, leugenachtig, gebrek aan wederhoor, buiten het boekje, zijn slechts een paar van de kwalificaties die de politici gebruiken. Het ODM-kamp heeft democratisch besloten om het hele rapport af te schieten, zeer tegen de zin van premier Raila in, die een groot voorstander van de Waki-aanbevelingen is.
En de regering? Die zweet nog altijd op een officieel standpunt.

Een mensenleven is nog altijd niet veel waard in Kenya – volgens het Waki-rapport was de beloning die de aanstichters uitloofden voor succesvolle brandstiching 1000 shilling (grofweg 10 euro) en streken de raddraaiers 100 tot 200 shilling (1 à 2 euro) op voor hun gewelddadige protesten. Er schijnt volgens Waki zelfs een vergadering in het State House (het kantoor van de president) belegd te zijn met de Mungiki (Kikuyu sekte, getalsmatig het grootste volk van Kenya) om een aanval van vergelding voor te bereiden – gericht tegen de Luo, Kalenjin en Luhya, die het eerder op de Kikuyu gemunt hadden.

Het Waki-rapport geeft de complexiteit van de hele kwestie en de aanloop (en dat is al begonnen in de koloniale tijd!) goed weer. De algemene conclusie is dat het geweld grotendeels aangewakkerd en voorbereid is geweest en slechts voor een kleine gedeelte is toe te schrijven aan spontane protesten.

Het Kenyaanse conflict sluimert al decennia lang en heeft vele oorzaken. De politieke en economische ongelijkheid van de verschillende ethnische groeperingen in Kenya en het daaruit voortvloeiende tribalisme hebben de meeste aandacht gekregen. Maar de grote verschillen tussen arm en rijk, de ongekende macht van de president en de machtstrijd die dat met zich meebrengt (en die letterlijk over lijken gaat), de ongelijke verdeling van land (waarmee de Britten al in de koloniale tijd begonnen zijn) en andere natuurlijke hulpbronnen, de uitzichtloze positie van veel werkloze jongeren, geschoold of ongeschoold – het is slechts een greep.

Zo’n conflict los je niet op met een tribunaal en al helemaal niet met een rapport, waar echt iedereen een andere mening over heeft. Waki’s aanbevelingen zijn ongekend hard en vooral gebaseerd op gerechtigheid via rechterlijke wegen. Helaas is dat voor permanente vrede niet de beste route. Dialoog is vaak een betere optie: de bevolking met elkaar in gesprek brengen en ze samen laten bepalen op welke manier gerechtigheid bereikt kan worden – bij wijze van spreken door het betalen van een geit in plaats van gevangenisstraf. Dan hebben de betrokkenen echt het gevoel dat gerechtigheid is geschied, neemt de roep om wraak af en wordt de spiraal van geweld doorbroken. In Rwanda bijvoorbeeld zijn bepaalde Tutsi-moordenaars door de bevolking 'veroordeeld' tot het onderhouden van de families van degenenen die ze van het leven beroofd hebben. Restorative justice (met de nadruk op het herstellen van de menselijke verhoudingen) in plaats van retributive justice (met de nadruk op vergelding door straffen).

Verzoening... langzaam komt dat woord ook in het vocabulaire van sommige politici voor. President Mwai Kibaki (PNU) was de trendsetter, toen hij de natie toesprak tijdens Kenyatta dag, een van de belangrijkste nationale feestdagen. En zelfs Martha Karua, ook PNU, minister van justitie en tot voor kort een van de felste verdedigers van de keiharde aanpak, promoot nu openlijk restorative justice.

Maar wie weet komt de echte verzoening wel uit westelijke hoek... de Verenigde Staten. Want Kriegler en Waki hebben uitstel van executie gekregen: alle ogen zijn voor even op Kenya’s zoon Barack Obama gericht.

Het Kenyaanse conflict heeft zoals gezegd meerdere oorzaken. Met grote verschillen in accenten als je naar de diverse bevolkingsgroepen kijkt. Voor de Luo, het grootste volk van Kenya na de Kikuyu, is de pijn vooral politiek. Veel Luo-leiders zijn in het verleden op mysterieuze wijze vermoord of onrechtmatig op een zijspoor gezet, waaronder de vader van Raila Odinga. Met ‘het verlies’ van de presidentsverkiezingen vorig jaar is er nog meer zout in de Luo-wonden gewreven. In hun eigen woorden: “Zijn wij niet goed genoeg om dit land te leiden?”

De Luo-wraak is zoet als Obama, zoon van een Luo en neef van Raila, de Amerikaanse presidentsverkiezingen wint. Een Luo die het machtigste land ter wereld leidt! Daarmee is het trauma van de Luo in één klap geheeld.

In Kenya wordt wel gezegd dat als er cholera in Kisumu uitbreekt, deze ziekte binnen 24 uur ook in Kibera heerst. Daarmee wordt de hechte band geïllustreerd tussen Nairobi’s grootste sloppenwijk en Kisumu, Kenya’s derde stad, gelegen in het uiterste westen aan het Victoriameer, in het hart van Luo-land.
Kibera schijnt momenteel zo goed als uitgestorven te zijn... alle Luo zijn in afwachting van het verloop van de Amerikaanse presidentsverkiezingen naar Kisumu getrokken. Dinsdag en woensdag zijn daar officiële vrije dagen. Zondag hebben de Obama-aanhangers alvast een massale gebedsbijeenkomst voor de overwinning gehouden, op het terrein van oma Sarah Obama. Oma Sarah, die na een aanvankelijke persstop, nu een dagelijkse persbriefing organiseert met een van Obama’s stiefbroers als woordvoerder.

Maar de verwachtingen zijn niet alleen bij de Luo hoog gespannen. “Vandaag is de laatste zondag van de Bush administratie.” Dat was het eerste dat mijn lief tegen me zei toen hij zondag wakker werd. En hij is geen uitzondering: werkelijk iedereen waakt en slaapt met Obama in gedachten. De eventuele overwinning van Obama leeft bij álle Kenyanen. En dat heeft veel te maken met de eigen identiteit en een minderwaardigheidscomplex dat nog altijd actueel is – zou het dan eindelijk écht mogelijk zijn dat een zwarte aan de macht komt in het ‘blanke’ Westen?

Dat 74% van de Nederlanders Obama steunt, haalt hier de voorpagina, want Nederland is het meest Obama-minded land (al moge het duidelijk zijn dat Kenya niet in dit onderzoek is meegenomen).

Alle verkiezingsdebatten zijn live op de televisie uitgezonden, middenin de nacht, maar de Kenyanen zetten met liefde hun wekker om 4 uur. Woensdag en donderdag daalt ongetwijfeld de productiviteit in het hele land, als de Kenyanen gapend na een doorwaakte nacht voor de televisie op hun werk verschijnen. Als er niet spontaan een volksfeest uitbreekt.

Obama heeft zelfs de spreektaal verrijkt. Heette een kind van gemengde komaf (blank-zwart) tot voor kort een Point Five (halfbloed), nu is de gangbare term een Obama.

Dan is er nog de kwestie van het vliegveld van Kisumu. Een parlementslid heeft al hartstochtelijk gepleit voor het opwaarderen van dit vliegveld van een lokale naar een internationale luchthaven. Zodat alles gereed is voor het ontvangen van de Air Force One.

Kenya is er klaar voor. Nu de USA nog.

Update woensdag 5 november 8.00 East African time
Kenya is in extase! President Kibaki heeft zojuist morgen, donderdag, uitgeroepen tot nationale feestdag.

Update vrijdag 7 november
Er zijn gisteren heel wat stieren feestelijk geslacht - zowel in Kibera, als in Kisumu en in Kogelo, het dorp van oma Sarah. Dat dorp heeft trouwens in 24 uur een complete metamorfose ondergaan: er is met een on-Afrikaanse snelheid electriciteit aangelegd en de toegangsroute en doorgaande weg zijn gladgestreken en aangestampt.

Duizenden mensen hebben op Obama-dag het dorp al bezocht. Twee bezoekers zijn nog onderweg: Amerikanen. Die hebben dinsdag eerst in de USA gestemd en zijn toen zonder de uitslag af te wachten op het vliegtuig gestapt. Tijdens hun overstap op Schiphol (de vliegroute naar Kenia loopt voor bijna de hele wereld via Amsterdam) hoorden ze van Obama's overwinning. Vanaf Nairobi zijn ze meteen doorgereisd naar Kisumu en Kogelo, waar ze vandaag Oma Sarah hopen te bezoeken.

De Obama-gekte is kortom compleet. Hopelijk geeft het een enorme boost aan het toerisme - nog altijd broodnodig, want de toeristenstroom heeft zich nog niet hersteld na de Post-Election Violence.

En tenslotte: Obama had al een uitgebreide familie hier in Kenya, maar die familie wordt met de minuut groter. Werkelijk iedere Luo die je nu tegenkomt is volgens eigen zeggen een neef van.
Zelfs voor de Kenyanen die het extended family concept in hun bloed hebben zitten is dat net iets te ongeloofwaardig. Maar op een vrolijke manier wordt iedere Luo zijn belangrijke neef gegund. De helende kracht van Obama: het lijkt wel of Kenya inderdaad massaal verzoend en geheeld is. Al is dat waarschijnlijk meer toe te schrijven aan de euforie van de laatste dagen.
En als het stof is neergedaald, dan kunnen de politici ouderwets verder konkelen over Kriegler en Waki.