Rituelen – eerbetoon aan een Turkana mzee

Vanmorgen is mijn schoonvader overleden. Of beter: zachtjes uit het leven weggegleden. Heel klassiek: hij riep zijn zonen bij zich, praatte even met ze en wilde toen rusten. Om vervolgens voor altijd zijn ogen te sluiten.

Een mooie dood? Voor mij is het een harde confrontatie met de grote verschillen die er in Kenya bestaan. Met de omstandigheden die veel mensen bij voorbaat al een achterstand geven. Maar tegelijk is het ook een waardevolle kennismaking met de rituelen van de Kenyanen – en in het bijzonder die van de Turkana, de stam van mijn lief en zijn vader.

De mzee* was al een tijdje aan het kwakkelen. Regelmatig bereikten ons alarmerende berichten over zijn gezondheidstoestand. Hij had problemen met zijn keel, kon amper slikken en dus nauwelijks meer eten, behalve af en toe een beetje soep. Op veel plaatsen ter wereld zou je met dergelijke klachten naar een dokter gaan, ook in Kenya. Maar sommige plekken in Kenya zijn zo afgelegen, dat een dokter bezoeken minimaal een dag reizen betekent. En dan moet er wel vervoer zijn.

Loyangalani, het thuis van mijn lief en zijn vader, ligt in de semi-woestijn van Noord-Kenya. Zo ver weg, dat er geen geregeld transport is, laat staan openbaar vervoer. Soms passeert er een Landcruiser met toeristen, soms een missiewagen, soms een vrachtwagen die de visvangst uit Lake Turkana komt ophalen, nog veel minder vaak landt er een vliegtuigje op de airstrip. De beste kans om ‘even’ naar de dokter te gaan is met een vistruck. Maar als je zo verzwakt bent dat je zelfs niet meer kunt zitten, dan is een hele dag hobbelen in de laadbak van een vrachtwagen geen optie.

Tot dik een jaar geleden was Loyangalani ook wat communicatie betreft zo goed als van de buitenwereld afgesneden. Spoedeisende berichten konden alleen via de missietelefoon of de radiopost van de politie overgebracht worden. Safaricom, de Kenyaanse marktleider in mobiele telefonie, bracht het gsm netwerk naar Loyangalani. Maar het bleef lastig communiceren met een generatie die niet met de mobiele telefoon is opgegroeid. Ook hier speelde de afstand een rol, het was moeilijk om de ernst van de situatie in te schatten.

De generatiekloof beperkte zich niet alleen tot communicatie. Ook op de Kenyaanse gezondheidszorg had de mzee een geheel eigen kijk. Hij zocht zijn heil bij de geneeskunst die hem vertrouwd was, traditionele kruidendokters, maar die brachten helaas geen verlichting. Was een dokter bezoeken letterlijk een grote stap voor hem, ook figuurlijk gold dat. Hij had meerdere mensen uit Loyangalani met dezelfde klachten naar een dokter zien vertrekken, om vervolgens niet meer levend terug te keren. Dat er ook dorpsgenoten waren met vergelijkbare symptomen die met een simpele medicijnenkuur weer helemaal gezond werden, was hem niet bekend of wilde hij niet zien. Geef hem eens ongelijk: angst is een slechte raadgever.

Dan was er het spookbeeld van het Kenyatta National Hospital, het grootste staatsziekenhuis van Nairobi en van Kenya. Uit het hele land komen vooral minder bedeelde Kenyanen naar dit ziekenhuis, vaak als een laatste strohalm als het eigenlijk al te laat is. Een werkelijkheid die voor mij zeer moeilijk te verteren is: veel Kenyanen sterven aan kwalen die in Nederland onschuldig zouden zijn, gewoon door een gebrek aan middelen en aan voorzieningen om de hoek.

Het Kenyatta ziekenhuis heeft geen goede naam: de wachttijd bedraagt letterlijk dagen, de zalen zijn overbevolkt (veel patienten delen noodgedwongen een bed) en de staf is door de te kleine bezetting overwerkt en ongeïnteresseerd. Maar dat was niet zijn grootste angst. De mzee was bang om in zo’n anoniem ziekenhuis aan zijn lot overgelaten te worden, verlaten door zijn familie en weg uit zijn vertrouwde omgeving. Als hij dan toch moest sterven, dan op de plek die hem bekend en lief was: Loyangalani.

Niet alleen het dorp, de geboortegrond, neemt een centrale plaats in in het Kenyaanse sociale leven en denken. Het gezin en de familie zijn zo mogelijk nog belangrijker. Afrikaanse families zijn ‘extended’ – uitgebreid, een concept dat veel ruimer is dan het Nederlandse begrip van verwanten. Familieleden worden al snel met zus, broer, tante of oom aangeduid, ook als ze dat in biologische zin eigenlijk niet zijn. De extended family is het belangrijkste vermogen van een Kenyaan – een sociaal vangnet waarmee je alles wat je hebt deelt.

De extended family ter plekke ontfermde zich over de mzee. Ondertussen probeerden mijn lief en ik vanuit Nairobi waar we konden te helpen. Financieel, zodat de mzee naar een dokter vervoerd kon worden mocht zich transport aandienen (het is in Kenya heel gewoon om mee te betalen aan een lift, zelfs als het een noodgeval betreft). Logistiek, door bijna 24 uur per dag ons hele netwerk af te bellen om werkelijk elk transport dat Loyangalani zou aandoen in kaart te brengen. En organisatorisch, toen bleek dat de mzee goed reageerde op de vochtinfusen die een ‘tante’-verpleegster hem toediende. Maar zelfs zoiets simpels medisch als infuusvloeistof is in Loyangalani niet verkrijgbaar, dus moesten er met grote spoed extra zakken geregeld worden.

We hadden geen geluk – of misschien had de mzee dat wel. Toen een safari van mijn lief geannuleerd werd en er dus even geen werk was, was dat voor hem een teken dat hij nog meer moest doen. Hij zou zelf naar Loyangalani reizen, om voor zijn vader te zorgen en indien mogelijk medische hulp te regelen. Gewapend met infuusvloeistof en voedingsmiddelen die de mzee eventueel zou kunnen verdragen; pap, soep, fruit.
Donderdagochtend arriveerde hij na bijna drie dagen onderweg te zijn geweest in Loyangalani. Vierentwintig uur later sloot de mzee voorgoed zijn ogen. Een scenario zoals de mzee het wilde: in zijn eigen, vertrouwde omgeving, omringd door zijn familie. Respect!

Misschien had de mzee nog geleefd als hij wel redelijk eenvoudig naar een dokter had gekund. Maar dat doet er niet meer toe. Hij is trouw aan zijn cultuur en tradities daar gebleven waar hij hoorde – waar zijn wortels liggen. En in die grond wordt hij begraven, even buiten Loyangalani, temidden van zijn veestapel, zijn kostbaarste bezit. Vier dagen lang slaat de hele extended family een kamp op bij het graf, om hem uitgeleide te doen.

Een ritueel dat ik noodgedwongen aan me voorbij moet laten gaan. Loyangalani heeft geen elektriciteit en kent geen mortuarium of andere koelmogelijkheden. In het bloedhete klimaat van Noord-Kenya moeten begrafenissen daarom bijna onmiddellijk plaatsvinden. En zelfs al zou er nu een truck richting Turkana vertrekken, dan nog ben ik nooit op tijd daar.
Maar de echte ceremonie is over één à twee maanden. In een herdenkingsritueel bij zijn graf wordt dan een ‘thanksgiving’ voor de mzee gehouden, ook door mij.

Ik kwam naar Kenya om mijn leven te delen met mijn lief. Maar in deze situatie is de afstand Loyangalani-Nairobi mogelijk nog groter dan die tussen Amsterdam en Nairobi. In het laatste geval is het slechts acht uur vliegen en gaan er twee vluchten per dag. Nu zit ik noodgedwongen vast in Nairobi en kan ik alleen via de gsm troost bieden, waar ik mijn lief graag heel stevig zou willen vasthouden. En dat kan pas over een flink aantal dagen, als hij weer richting Nairobi komt. Compleet kaalgeschoren, als teken van rouw.

De Kenyaanse cultuur kent meerdere vormen van huwelijk. Een langdurige relatie wordt ook zonder boterbriefje als huwelijk gezien, bij wijze van gewoonterecht. Voor de Turkana is dan wel een soort goedkeuring vereist, van de (schoon)vader. Zodra de mzee hoorde dat ik naar Kenya was verhuisd, kondigde hij aan dat hij naar Nairobi zou komen voor die goedkeuring. Hij heeft ‘de stad’ nooit meer gehaald. En dat doet pijn.

Een ander ritueel: met je eerste slokje uit je bierfles spoel je in de kroeg je glas om, waarna je het over de grond uitgiet. Niet alleen een hygiënisch gebruik, maar ook een bescheiden offer aan je voorvaderen. Toen iemand mij dat een keer zag doen, kreeg ik de opmerking “Jij woont vast al heel lang in Kenia!” Ik moet nu even niet aan bier denken, maar al mijn eerste slokjes zijn voortaan voor de mzee. Als eerbetoon aan de vader van die heel bijzondere man in mijn leven.

* mzee = oude man (zeer respectvolle term in het Swahili)