Het trauma van Eldoret

Eldoret, de vierde grootste stad van Kenya. Gelegen in het hart van de Rift Vallei, het toneel van de ergste tribal clashes tijdens de crisis die Kenya begin 2008 in zijn greep hield. Hier werd de kerk in brand gestoken, waarbij zeker 30 Kenyanen levend verbrandden. Hier sloegen duizenden mensen op de vlucht, opgejaagd door gewapende bendes, hun huis vaak brandend achterlatend. Hier zijn nog altijd de meeste ontheemdenkampen gevestigd, in jargon ‘IDP camps’ geheten (IDP = Internally Displaced Persons, de term vluchteling mag niet gebruikt worden, omdat dat impliceert dat mensen nooit meer terug kunnen naar de plek waar ze vandaan komen).

Nieuws dat nooit tot Nairobi is doorgedrongen, laat staan tot de rest van de wereld:
* meer kerken zijn in vlammen op gegaan, niet alleen die ene kerk die een symbool werd voor hoe ver Kenya aan het afglijden was
* niet alleen Kikuyu (vaak geportretteerd als de stam van de heersende klasse, de bevolkingsgroep waar alle andere Kenyanen het op gemunt hadden) hebben hun toevlucht gezocht tot de ontheemdenkampen, er bestaan ook nog altijd IDP camps voor Kalenjin (de bevolkingsgroep die in deze regio in de meerderheid is)
* de crisis heeft sommige gemeenschappen compleet verdeeld achtergelaten; Kikuyu kinderen mengen zich op de scholen niet meer met Kalenjin jongeren en vice versa; kerken zijn gesplitst, Kalenjin vieren de mis in het ene gebouw, terwijl Kikuyu elders in gebed samenkomen
* Eldoret is na zonsondergang compleet uitgestorven, alsof de inwoners een vrijwillige avondklok hebben ingesteld; de crisis mag dan ‘opgelost’ zijn, niemand durft nog in het donker de straat op

Voor de Coalition for Peace in Africa (COPA) was ik in Eldoret, om te assisteren bij een Trauma Awareness Workshop. Het COPA secretariaat mag dan in Nairobi gevestigd zijn, nooit was er de noodzaak om in het gastland activiteiten te ontplooien. Tot nu. Het recente geweld in Kenya was voor COPA aanleiding om een Kenya-programma in het leven te roepen, gericht op die regio’s die het zwaarst getroffen zijn. Daarbij wordt de expertise van de COPA leden op het gebied van trauma healing, verzoening en peace keeping ingezet. De workshop Trauma Awareness moet leiders van de lokale gemeenschappen (zoals kerkleiders, maar ook vertegenwoordigers van vrouwengroepen) instrumenten geven om de diepe wonden van hun achterban te helpen genezen. Alleen zo kunnen de onderhuidse spanningen langzaam oplossen en kan de geweldsspiraal doorbroken worden. Zonder adequate aandacht voor hun trauma’s worden de slachtoffers van vandaag anders de daders van morgen.

In Eldoret en omstreken is werkelijk iedereen zwaar getraumatiseerd. Zonder uitzondering tekenen de deelnemers tijdens de workshop de meest gruwelijke symbolen van het geweld en delen ze hun aangrijpende verhalen. Geweren, panga’s (kapmessen) en pijl en boog spelen een hoofdrol. Allemaal hebben ze dode slachtoffers in de straten zien liggen, schijnbaar achteloos achtergelaten – mensen durfden de lichamen van hun geliefden niet op te halen om ze een fatsoenlijk begrafenis te geven. Allemaal hebben ze vreselijke verminkingen van de dode lichamen gezien: onthoofde lichamen, door dieren aangevreten lichamen. En allemaal mijden ze nu die ene plek, bang als ze zijn voor die beelden die op hun netvlies gebrand staan.

Beelden die ook het Nederlandse nieuws hebben gehaald en die hier in Eldoret een diepe indruk hebben achtergelaten: die ongekend agressieve jongerenmassa’s, die huizen die schijnbaar willekeurig in vlammen opgingen, die brandende kerk vol mensen, die jongen met de pijl in zijn hoofd, die peuter huilend op bed terwijl zijn moeder levensloos in een plas bloed op de grond ligt.

En dan zijn daar de zware persoonlijke verliezen: een vrouw heeft haar man en haar neef verloren, een man zag zijn eigen huis in brand gestoken worden, een andere man ontdekte het lichaam van zijn vriend tussen een stapel doden in het mortuarium.

Allemaal nikubaya (= bad news), zoals een van de deelnemers het samenvatte. Toch hebben al deze mensen de kracht en de energie om de confrontatie met hun eigen trauma’s aan te gaan en om vervolgens hun ervaring en kennis met hun eigen gemeenschappen te gaan delen. Hun geloof in de toekomst is immens, hun liefde voor hun vaderland is oneindig groot. En juist in de week waarin Kibaki en Raila weer met elkaar overhoop liggen, dit keer over het aantal ministersposten en de invulling ervan, ligt de hoop voor Kenya hier, op grass roots niveau.